Cynk we krwi powyżej lub poniżej normy: przyczyny u sportowców i co robić

Wynik badania cynku poza przedziałem referencyjnym to powód, by się zastanowić, a nie biec po suplementy. Znaczna część „odchyleń” u sportowców tłumaczy się warunkami pobrania krwi, stanem zapalnym lub samodzielnym przyjmowaniem preparatów. Redakcja rozważa, dlaczego cynk we krwi bywa obniżony lub podwyższony i jakie kroki rozsądnie podjąć w każdym przypadku.

Najpierw wykluczyć wynik fałszywy

Pierwsze pytanie przy każdym odchyleniu — czy badanie zostało wykonane poprawnie. Cynk w surowicy obniża się po posiłku i w ciągu dnia, dlatego krew pobrana w porze obiadowej może wykazać wartość poniżej granicy nawet u osoby o wystarczającym statusie. Właśnie dlatego międzynarodowi eksperci ustalają odrębne wartości progowe dla próbek porannych na czczo i dla próbek pobranych o innej porze.

Druga częsta przyczyna „niskiego” cynku to reakcja ostrej fazy. Podczas infekcji, po urazie czy bardzo wyczerpujących zawodach cytokiny zmuszają wątrobę do wychwytywania cynku z krwi. Poziom w surowicy spada, choć ogólne zapasy organizmu się nie zmieniły. Jeśli jednocześnie podwyższone jest białko C-reaktywne, wynik cynku należy uznać za niewiarygodny i powtórzyć po wyzdrowieniu.

Trzeci czynnik to albumina. Ponieważ większa część cynku w surowicy jest transportowana przez albuminę, każde obniżenie tego białka (przy niedożywieniu, chorobach wątroby czy nerek, w ciąży) automatycznie zmniejsza cynk całkowity we krwi. Tu niska liczba odzwierciedla problem transportowy, a niekoniecznie niedobór pierwiastka.

Wynik fałszywie wysoki najczęściej wiąże się z hemolizą próbki lub zanieczyszczeniem probówki. Erytrocyty zawierają znacznie więcej cynku niż osocze, więc rozpad komórek podczas pobrania lub transportu próbki zawyża wynik. Jeśli wzrost jest nieoczekiwany i nie tłumaczy się suplementami, przede wszystkim warto powtórzyć badanie.

Prawdziwe przyczyny niskiego cynku

Najczęstsza przyczyna rzeczywistego niedoboru to niedostateczna podaż z pożywieniem. Dotyczy to sportowców, którzy długo są „na redukcji”, stosują diety o bardzo niskiej kaloryczności, ograniczają mięso i owoce morza. Roślinne źródła cynku zawierają fityniany obniżające jego biodostępność, dlatego weganie potrzebują większej podaży lub specjalnych zabiegów kulinarnych (namaczanie, kiełkowanie, fermentacja).

Druga grupa przyczyn to zaburzenia wchłaniania. Celiakia, nieswoiste zapalenia jelit, przewlekła biegunka, operacje przewodu pokarmowego zmniejszają przyswajanie mikroelementów. Wchłanianie cynku pogarszają też wysokie dawki suplementów żelaza przyjmowane jednocześnie, dlatego schematy łączonego przyjmowania warto uzgadniać z lekarzem.

Trzecia grupa to zwiększone straty. Cynk jest wydalany z potem i moczem; przy dużych objętościach treningów w upale sumaryczne straty rosną. Alkohol nasila nerkowe wydalanie cynku, a niektóre leki (w szczególności diuretyki tiazydowe) również wpływają na jego bilans.

Wreszcie niedobór częściej występuje u osób z zespołem względnego niedoboru energii w sporcie (RED-S), gdy podaż energii systemowo nie pokrywa wydatków. W tym przypadku niski cynk to tylko jeden z objawów szerszego problemu, a leczyć trzeba przyczynę, a nie pojedynczą liczbę.

• Długotrwały deficyt kaloryczny i „redukcja”.
• Dieta wegańska bez planowania.
• Choroby jelit z zaburzeniami wchłaniania.
• Duże straty z potem, alkohol, niektóre leki.
• RED-S i zaburzenia odżywiania.

Dlaczego cynk bywa podwyższony

U sportowców rzeczywisty wzrost cynku we krwi niemal zawsze wiąże się z suplementami. Kompleksy „dla zdrowia mężczyzn”, formuły ZMA, suplementy odpornościowe i multiwitaminy nierzadko przyjmuje się jednocześnie, a łączna dawka łatwo przekracza górny dopuszczalny poziom — 40 mg na dobę dla dorosłych, ustalony przez amerykański Instytut Medycyny.

Kolejnym źródłem jest długotrwałe ssanie pastylek cynkowych podczas przeziębień. W badaniach stosowano dość wysokie dawki dobowe, ale w krótkich kuracjach; wielotygodniowe stosowanie takiego schematu wykracza już poza zbadane warunki.

Poważnym problemem nadmiaru cynku jest wtórny niedobór miedzi. Cynk pobudza w jelicie syntezę metalotioneiny, która wiąże miedź i nie pozwala jej się wchłonąć. Opisy kliniczne (Willis i wsp., 2005) pokazują, że może to prowadzić do niedokrwistości, neutropenii, a w ciężkich przypadkach — do zaburzeń neurologicznych podobnych do niedoboru witaminy B12.

Rzadziej podwyższony poziom występuje przy zawodowym kontakcie z cynkiem (spawanie, galwanizacja) lub stosowaniu dużej ilości kremów zawierających cynk do protez zębowych. Takie sytuacje wymagają odrębnego badania.

Co robić przy obniżonym poziomie

Pierwszym krokiem redakcja uważa powtórne badanie w prawidłowych warunkach: rano, na czczo, bez treningu dzień wcześniej, poza ostrą chorobą. Razem z cynkiem warto oznaczyć białko C-reaktywne, albuminę, morfologię krwi oraz ferrytynę — niedobory żelaza i cynku często idą w parze przez wspólne źródła pokarmowe.

Jeśli niski poziom potwierdzono, podstawą korekty jest żywienie: regularne włączanie mięsa, ryb, owoców morza, jaj, produktów mlecznych; dla wegetarian — nasion roślin strączkowych, orzechów, pestek i produktów pełnoziarnistych z uprzednim namaczaniem. Równolegle warto ocenić, czy dieta pokrywa całkowite wydatki energetyczne.

Suplementy cynku są dopuszczalną częścią korekty, ale dawkę i czas przyjmowania powinien określić lekarz. Dla dorosłych bez zalecenia rozsądnym punktem odniesienia pozostaje nieprzekraczanie górnego dopuszczalnego poziomu 40 mg na dobę ze wszystkich źródeł. Cynk lepiej przyjmować osobno od dużych dawek żelaza i wapnia.

Gdy niedobór powtarza się mimo prawidłowego żywienia, potrzebne jest badanie jelit: celiakia i inne stany zaburzeń wchłaniania nierzadko ujawniają się właśnie przez uporczywe niedobory mikroelementów.

Co robić przy podwyższonym poziomie

Jeśli poziom jest podwyższony przy suplementach, pierwszy krok jest oczywisty — przejrzeć wszystkie produkty zawierające cynk i usunąć dublowanie. Warto policzyć łączną dawkę dobową z uwzględnieniem multiwitamin, kompleksów sportowych i produktów wzbogaconych.

Następnie warto sprawdzić miedź i ceruloplazminę, a także morfologię krwi z rozmazem. Niedokrwistość lub obniżenie neutrofili przy długotrwałym przyjmowaniu cynku to sygnał, by natychmiast zwrócić się do lekarza, ponieważ neurologiczne skutki niedoboru miedzi mogą nie ustępować całkowicie.

Jeśli suplementów nie było, wynik należy sprawdzić powtórnie, najlepiej w innym laboratorium z probówkami do mikroelementów. Uporczywy niezrozumiały wzrost bez źródła zewnętrznego to powód do konsultacji z internistą lub toksykologiem.

Nadmiar cynku może objawiać się nudnościami, metalicznym posmakiem i dyskomfortem w żołądku. Objawy te często przypisuje się „żywieniu sportowemu w ogóle”, choć mogą być oznaką przedawkowania konkretnego suplementu.

Wnioski redakcji

Odchylenia cynku we krwi u sportowców często są artefaktem: pora dnia, posiłek, trening, stan zapalny i niska albumina istotnie zmieniają wynik. Powtórne badanie w standardowych warunkach to obowiązkowy pierwszy krok.

Rzeczywisty niedobór najczęściej wiąże się z ograniczonym żywieniem, dietą roślinną bez planowania, zaburzeniami wchłaniania i RED-S, a rzeczywisty nadmiar — niemal zawsze z suplementami.

Nadmiar cynku jest niebezpieczny przede wszystkim z powodu niedoboru miedzi, dlatego długotrwałe przyjmowanie wysokich dawek wymaga kontroli krwi.

Aby uzupełnić obraz, przeczytaj nasze materiały o tym, co pokazuje badanie cynku, o białku C-reaktywnym u sportowców oraz o kontroli żelaza i ferrytyny.

Bibliografia

1. King JC, Brown KH, Gibson RS, et al. Biomarkers of Nutrition for Development (BOND)—Zinc Review. J Nutr. 2016;146(4):858S–885S.
2. Hess SY, Peerson JM, King JC, Brown KH. Use of serum zinc concentration as an indicator of population zinc status. Food Nutr Bull. 2007;28(3 Suppl):S403–S429.
3. Institute of Medicine (US) Panel on Micronutrients. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. Washington (DC): National Academies Press; 2001.
4. Willis MS, Monaghan SA, Miller ML, et al. Zinc-induced copper deficiency: a report of three cases initially recognized on bone marrow examination. Am J Clin Pathol. 2005;123(1):125–131.
5. Mountjoy M, Sundgot-Borgen J, Burke L, et al. International Olympic Committee (IOC) Consensus Statement on Relative Energy Deficiency in Sport (RED-S): 2018 Update. Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2018;28(4):316–331.
6. Thomas DT, Erdman KA, Burke LM. American College of Sports Medicine Joint Position Statement. Nutrition and athletic performance. Med Sci Sports Exerc. 2016;48(3):543–568.