DHEA dla kobiet: czy są jakieś osobliwości

DHEA (dehydroepiandrosteron) często sprzedaje się jako „hormon młodości”, a kobietom — jako środek na libido, energię i skórę. Ale właśnie u kobiet hormon ten zachowuje się inaczej niż u mężczyzn: znaczna część androgenów w organizmie kobiety powstaje z DHEA, więc i korzyści, i skutki uboczne są tu wyraźniejsze. Redakcja przeanalizowała, gdzie DHEA ma zastosowanie medyczne, a gdzie — tylko ryzyko.

Czym jest DHEA i dlaczego u kobiet jest szczególny

Dehydroepiandrosteron to hormon steroidowy, który u człowieka jest syntetyzowany przeważnie w korze nadnerczy, a także częściowo w jajnikach. We krwi krąży głównie w postaci siarczanu (DHEA-S), którego stężenie u dorosłych jest najwyższe spośród wszystkich hormonów steroidowych.

Sam DHEA ma słabą własną aktywność hormonalną i działa przeważnie jako prekursor. W tkankach obwodowych — skórze, tkance tłuszczowej, kościach, błonie śluzowej pochwy — przekształca się w testosteron, dihydrotestosteron i estrogeny. Zjawisko to nazywa się intrakrynologią: tkanka sama wytwarza hormon z prekursora na własne potrzeby.

Właśnie tu tkwi kluczowa różnica między płciami. U mężczyzn głównym źródłem androgenów są jądra, a wkład DHEA jest stosunkowo niewielki. U kobiet zaś znaczna część androgenów powstaje z prekursorów nadnerczowych, dlatego przyjmowanie DHEA może zauważalnie podnieść poziom testosteronu.

Klasyczna praca N. Orentreicha i współautorów (1984) pokazała, że poziom DHEA-S osiąga szczyt mniej więcej w trzeciej dekadzie życia, a potem stopniowo się obniża. Stało się to podstawą hipotezy o DHEA jako „hormonie młodości”, choć samo obniżenie jeszcze nie dowodzi, że jego zastępcze podawanie jest korzystne.

Wskazania medyczne: od niewydolności nadnerczy po prasteron dopochwowy

Najlepiej uzasadnionym zastosowaniem DHEA ogólnoustrojowego jest podawanie kobietom z niewydolnością nadnerczy, gdy nadnercza praktycznie nie wytwarzają androgenów. W badaniu W. Arlt i współautorów (1999), opublikowanym w New England Journal of Medicine, 50 mg DHEA dziennie poprawiało samopoczucie, nastrój i zdrowie seksualne u kobiet z niewydolnością nadnerczy.

Jednak późniejsze badania dały mniej jednoznaczne wyniki, a wytyczna Endocrine Society (2014) dotycząca terapii androgenowej u kobiet nie zaleca rutynowego przepisywania DHEA nawet przy niewydolności nadnerczy, pozostawiając decyzję lekarzowi w przypadku poszczególnych pacjentek z wyraźnymi objawami.

Drugim oficjalnym wskazaniem jest dopochwowa postać DHEA — prasteron, zatwierdzony przez FDA w 2016 roku pod nazwą Intrarosa. Globulki dopochwowe z 6,5 mg prasteronu są wskazane kobietom po menopauzie z umiarkowaną i wyraźną dyspareunią (bólem podczas stosunku płciowego) spowodowaną atrofią sromu i pochwy.

Ważne, by rozumieć różnicę: postać dopochwowa działa miejscowo i przekształca się w aktywne hormony przeważnie w tkankach pochwy, podczas gdy przyjmowanie doustne wpływa na cały organizm i zmienia ogólnoustrojowy profil hormonalny.

Menopauza, libido i „odmładzanie”: co pokazały badania

Najczęściej kobiety po menopauzie przyjmują DHEA w nadziei na podniesienie libido, energii, poprawę skóry i składu ciała. Metaanaliza T. Elraiyah i współautorów (2014), wykonana dla wytycznej Endocrine Society, pokazała, że DHEA ogólnoustrojowy u kobiet po menopauzie z prawidłową funkcją nadnerczy nie daje istotnej poprawy funkcji seksualnej, jakości życia ani profilu lipidowego.

Badanie K. Naira i współautorów (2006) u osób starszych nie wykazało istotnych korzyści z DHEA w zakresie składu ciała, wydolności fizycznej, wrażliwości na insulinę i jakości życia. Francuskie badanie DHEAge (E. Baulieu i współautorzy, 2000) pokazało jedynie niewielkie zmiany poszczególnych wskaźników, w szczególności kostnych u kobiet powyżej 70. roku życia.

A zatem naukowo idea „hormonu młodości” dla zdrowych kobiet nie znalazła potwierdzenia. Globalne oświadczenie konsensusowe dotyczące terapii testosteronem u kobiet (S. Davis i współautorzy, 2019) uznaje tylko jedno uzasadnione wskazanie dla androgenów u kobiet — hipoaktywne zaburzenie pożądania seksualnego po menopauzie — a dotyczy to testosteronu, a nie DHEA.

Osobno w literaturze omawia się zastosowanie DHEA w medycynie rozrodu u kobiet z obniżoną rezerwą jajnikową. Dane są tu sprzeczne, a takie zastosowanie jest możliwe wyłącznie w ramach decyzji specjalisty medycyny rozrodu.

Skutki uboczne i przeciwwskazania

Ponieważ u kobiet DHEA aktywnie przekształca się w testosteron, najczęstsze skutki uboczne wiążą się z androgenizacją. Kobiety są wrażliwsze na nadmiar androgenów, dlatego nawet umiarkowany wzrost testosteronu może objawić się zauważalnymi zmianami.

• Skóra:trądzik, zwiększone przetłuszczanie się skóry.
• Włosy:wzrost owłosienia na twarzy i ciele (hirsutyzm), przerzedzenie włosów na głowie.
• Głos:obniżenie barwy, które może być nieodwracalne.
• Cykl:zaburzenia cyklu miesiączkowego u kobiet w wieku rozrodczym.
• Metabolizm:możliwe obniżenie cholesterolu HDL.

Część DHEA przekształca się w estrogeny, dlatego kobietom z nowotworami hormonozależnymi (rak piersi, endometrium, jajników) w wywiadzie lub z wysokim ryzykiem takich nowotworów DHEA ogólnoustrojowy jest przeciwwskazany bez oceny onkologa. Długoterminowe bezpieczeństwo w odniesieniu do ryzyka nowotworów u zdrowych kobiet nie zostało ustalone.

Kobietom z zespołem policystycznych jajników, u których poziom androgenów i DHEA-S często jest już podwyższony, przyjmowanie DHEA może nasilić objawy. DHEA nie jest też zalecany w czasie ciąży i karmienia piersią.

Kolejny problem to jakość produktów. W krajach, gdzie DHEA sprzedaje się jako suplement diety, faktyczna zawartość hormonu w produktach może różnić się od deklarowanej. Niestabilna dawka hormonu to odrębne ryzyko dla kobiety.

DHEA, sport i kontrola antydopingowa

DHEA (prasteron) znajduje się na Liście zabronionej WADA w klasie S1 „Środki anaboliczne” jako endogenny steryd androgenno-anaboliczny i jest zabroniony stale — zarówno w okresie startowym, jak i pozastartowym. Dotyczy to zarówno kobiet, jak i mężczyzn.

Dla sportsmenek ryzyko jest szczególnie wysokie, ponieważ przyjmowanie DHEA zmienia profil steroidowy w moczu, który analizuje się w ramach paszportu biologicznego. Naruszenie przepisów antydopingowych przez przyjmowanie „suplementu” pociąga za sobą te same konsekwencje, co stosowanie innych środków anabolicznych.

Co do skuteczności w sporcie, badanie G. Browna i współautorów (1999) u młodych mężczyzn nie wykazało, że DHEA podnosi poziom testosteronu czy nasila adaptację do treningu siłowego. Dla kobiet danych o korzyści sportowej nie ma, podczas gdy androgenne skutki uboczne są u nich bardziej prawdopodobne.

A zatem dla sportsmenki DHEA łączy brak udowodnionej korzyści, realne skutki uboczne i ryzyko dyskwalifikacji. Sportsmenki otrzymujące DHEA ze wskazań medycznych potrzebują wyrobienia wyłączenia dla celów terapeutycznych.

Wnioski redakcji

U kobiet DHEA ma szczególne znaczenie, bo jest głównym źródłem androgenów. Z tego powodu przyjmowanie DHEA u kobiet wyraźniej zmienia profil hormonalny niż u mężczyzn i częściej powoduje androgenne skutki uboczne.

Wskazania medyczne są ograniczone: prasteron dopochwowy przy dyspareunii po menopauzie oraz poszczególne przypadki niewydolności nadnerczy wg decyzji endokrynologa. Dla zdrowych kobiet po menopauzie metaanalizy nie wykazały istotnej korzyści.

DHEA jest zabroniony przez WADA, niezalecany przy nowotworach hormonozależnych, PCOS, w ciąży i podczas laktacji. Wszelkie decyzje o przyjmowaniu podejmuje się wyłącznie razem z lekarzem po badaniach.

Radzimy również przeczytać materiały redakcji o DHEA po 40. roku życia, o badaniu DHEA-S oraz o zmianach hormonalnych w okresie okołomenopauzalnym.

Bibliografia

1. Wierman ME, Arlt W, Basson R, et al. Androgen therapy in women: a reappraisal: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2014;99(10):3489–3510.
2. Elraiyah T, Sonbol MB, Wang Z, et al. The benefits and harms of systemic dehydroepiandrosterone (DHEA) in postmenopausal women with normal adrenal function: a systematic review and meta-analysis. J Clin Endocrinol Metab. 2014;99(10):3536–3542.
3. Arlt W, Callies F, van Vlijmen JC, et al. Dehydroepiandrosterone replacement in women with adrenal insufficiency. N Engl J Med. 1999;341(14):1013–1020.
4. Davis SR, Baber R, Panay N, et al. Global consensus position statement on the use of testosterone therapy for women. J Clin Endocrinol Metab. 2019;104(10):4660–4666.
5. Orentreich N, Brind JL, Rizer RL, Vogelman JH. Age changes and sex differences in serum dehydroepiandrosterone sulfate concentrations throughout adulthood. J Clin Endocrinol Metab. 1984;59(3):551–555.
6. Nair KS, Rizza RA, O'Brien P, et al. DHEA in elderly women and DHEA or testosterone in elderly men. N Engl J Med. 2006;355(16):1647–1659.
7. Intrarosa (prasterone) vaginal inserts. Prescribing information. U.S. Food and Drug Administration; 2016.
8. World Anti-Doping Agency. The Prohibited List. Montreal: WADA; updated annually.